?
Onbedoeld zwanger?
Regelmatig debatteert het Europees Parlement stevig over abortus. Of je het debatten kunt noemen, betwijfel ik. Er vindt namelijk geen dialoog plaats. De woordenwisseling lijkt meer op een loopgravengevecht. Voor de ene spreker is abortus een verworven recht van de vrouw, voor de andere staat het buiten kijf dat het totaal verkeerd is, want abortus is willekeurig doden van pril leven. Het lijkt er voorlopig niet op dat voor- of tegenstanders van abortus uit hun loopgraaf komen. Wie voor is, zal nooit tegen zijn. Wie tegen is, zal onder geen beding voor zijn. Een gevolg hiervan is dat de prolife-boodschap minder effectief is. Zij landt nauwelijks bij anderen en overtuigt hen niet het minst. Is er een manier om dit probleem te boven te komen? In deze bijdrage neem ik u mee in een kleine zoektocht.
Auteur: Jan Schippers
Gepubliceerd in Leef 3 van 2024
Kruidige citaten
Eerst geef ik u een indruk van het discours in het Europees Parlement. Dat doe ik met een kleine selectie van ‘kruidige’ uitspraken gedaan in januari 2022 naar aanleiding van het voorstel van de Franse president Macron om van abortus een Europees grondrecht te maken. De socialistische fractie onthaalde dit idee gretig bij monde van mevrouw García Pérez: “De maatschappelijke noodzaak om vooruitgang te boeken in de volledige decriminalisering van abortus is een volksgezondheidskwestie die moet worden aangepakt, die van gelijke universele toegang tot gezondheid.” D66’er Samira Rafaela van de liberale fractie valt haar bij in duidelijker bewoordingen: “Als lidstaten veilige en legale wegen naar abortus niet op orde hebben, laten wij dan met een Europese oplossing komen. Laat het mogelijk zijn voor vrouwen om dan elders in Europa wél gebruik te maken van dit recht op veilige abortus. Want we moeten elkaar helpen.” Namens de groene fractie spreekt Alice Kuhnke waarschuwende woorden: “Wanneer rechts-populisten de handen ineen slaan met ultraconservatieve en religieuze groeperingen, worden de rechten en vrijheden van vrouwen als eerste aangevallen. Het is triest en afschuwelijk dat conservatieve partijen zo gemakkelijk de deur openen voor extreemrechtse krachten, ten koste van de vrijheid van vrouwen.”
‘Een mislukking voor ons allemaal’
Een meerderheid in het EP steunt het plan van Macron. Maar er is een minderheid die ook van zich laat horen. Bijvoorbeeld mevrouw Jadwiga Wisniewska van de conservatieven: “Vandaag zaaien links-liberale kringen ideologische verwarring. Je wilt abortus op verzoek, euthanasie, terwijl je als ongeldig beschouwt dat ieder mens recht heeft op leven vanaf de conceptie tot aan de natuurlijke dood.“ Isabel Benjumea Benjumea stelt: “Abortus is geen (Europese) prioriteit, noch een verovering, noch een feest. En bovenal is abortus geen recht. Abortus impliceert het verlies van een leven en daarom is abortus niet alleen een mislukking voor de vrouw, maar ook voor ons allemaal als samenleving.” SGP’er Bert-Jan Ruissen komt ook aan het woord: “Voorzitter, het is de hoogste tijd om de ernstige gevolgen van de gegroeide abortuspraktijken in Europa onder ogen te zien. Ja, ongewenst zwangere vrouwen en meisjes kunnen zich soms zeer machteloos voelen. Laten we hen terzijde staan. Niet door ze te verwijzen naar een abortuskliniek, maar door ze échte hulp te bieden en zorg te dragen voor zowel de moeder als het kind.”
Er klinken ook genuanceerde opinies, bijvoorbeeld die van Dorien Rookmaker (JA21): “De grote verschillen in wetgeving binnen de EU, waarbij in sommige landen abortus tot 24 weken mogelijk is en in sommige landen abortus geheel is verboden, maakt het onmogelijk deze zaak op centraal niveau zonder ongelukken te regelen. Want Europese wetgeving is het resultaat van eindeloze onderhandelingen en compromissen en de uitkomst van een dergelijk proces is onzeker.”
Argumenten voor
Tot zover deze impressie. Vervolgens kijken we naar de argumenten of stellingnames die over abortus te berde worden gebracht. Voorstanders beklemtonen de individuele autonomie van de vrouw en haar keuzevrijheid. Zij bepleiten respect voor de lichamelijke integriteit van de vrouw, samengevat in de slogan ‘Baas in eigen buik’. Ook behoort veilige en legale abortus tot de medische basiszorg die voor iedereen toegankelijk moet zijn, omdat abortus wordt gezien als dé oplossing voor de onbedoeld zwangere vrouw. Veel voorstanders zien abortus als een consequentie van de gelijke behandeling van vrouwen. Zij mogen namelijk niet onder controle staan van de staat, laat staan die van mannen. Voorlichting over anticonceptie en veilige seks is nodig om het aantal ongewenste zwangerschappen te verminderen. Tenslotte bieden abortus en anticonceptie vrouwen meer vrijheid, wat voorstanders zien als een vooruitgang voor de samenleving.
Argumenten tegen
Prolifers brengen heel andere argumenten in. Ankerpunt is voor hen het fundamentele recht op leven dat een garantie biedt voor ieders veiligheid. Benadrukt wordt dat het ongeboren kind een volwaardig mens is, dus geen onderdeel van of object in het moederlichaam. Er is niet één leven, maar er zijn twee levens in het geding. Vandaar het pleidooi om bij een onbedoelde zwangerschap hulp te bieden aan moeder èn kind. Ook is abortus geen goede oplossing omdat deze ingreep negatieve gevolgen kan hebben voor de fysieke en psychische gezondheid van de vrouw. Tegenstanders van abortus stellen dat internationale verdragen wel het recht op leven erkennen, maar geen recht op abortus (er)kennen. Tenslotte bepleiten zij gewetensvrijheid voor artsen die niet willen meewerken aan een abortus.
Menselijke waardigheid
Deze argumentaties botsen frontaal. Misschien is het beter om te zien naar een argumentatiegrond die meer parlementsleden delen. Dan denk ik aan het gegeven dat in onze rechtsstaat voor iedere burger rechten en vrijheden gelden die voortvloeien uit de menselijke waardigheid. Deze waardigheid is inherent aan de menselijke persoon, zo staat in de internationale verdragen te lezen. In de praktijk blijkt het mogelijk die waardigheid te respecteren of (helaas) te schenden. Maar wat niet kan, is die waardigheid per decreet toekennen of ontnemen. Ieder mens heeft waardigheid in gelijke mate, omdat elk mens een schepsel van God is. Volgens veel abortuswetten komt de vrouw deze waardigheid wel toe, maar – hoe merkwaardig – niet het ongeboren kind; althans in Nederland niet onder de grens van 24 weken waarop het kind buiten de baarmoeder levensvatbaar wordt geacht.
In het EP hoor ik voorstanders van abortus niet of zelden over de waardigheid van de mens spreken. Wel hebben ze de mond vol over individuele autonomie en keuzevrijheid van de vrouw. Maar anders dan de menselijke waardigheid, is het vermogen tot autonomie niet gelijk voor ieder mens. Er zijn immers mensen die geheel of deels het vermogen missen om zelfstandig te handelen. Denk aan iemand die als gevolg van een ongeval zwaar hersenletsel heeft opgelopen. Of aan mensen die lijden aan een vorm van dementie. Hun verminderde zelfbeschikking betekent toch niet dat hun menselijke waardigheid zou verminderen?
En zelfbeschikking dan?
Een pasgeboren baby is evenmin in staat tot zelfbeschikking. In dit opzicht verschilt een pasgeborene niet of nauwelijks van een nog niet geboren kindje. Toch geniet de pasgeborene wel volledige rechtsbescherming op grond van de menselijke waardigheid. Terwijl diezelfde baby een aantal weken ervoor, binnen de baarmoeder, die bescherming moest ontberen. Voor de meeste mensen, zeker jongeren, schuurt dit met hun intuïtie en rechtsgevoel. Daarin kan ik ze zeker geen ongelijk geven, want de baarmoeder zou de meest veilige plek op aarde moeten zijn.
Het problematische van de autonomie van de mens als vertrekpunt voor het abortusvraagstuk (en andere levenskwesties) is dat hierdoor vroeger of later kwetsbare mensen in de knel komen. Ze worden naar de rand van de samenleving geduwd, omdat ze minder productief zijn dan anderen die wel onafhankelijk en zelfredzaam zijn. Dat wil toch niemand, ongeacht of je nu voor of tegen abortus bent? Juist om die reden is menselijke waardigheid wél de basis van onze rechten en vrijheden en kan zelfbeschikking dat níet zijn. Heel misschien komt er een moment waarop voor- en tegenstanders van abortus hierover het gesprek met elkaar aangaan. Dat zou zomaar het begin kunnen zijn van de bouw van een bruggetje over de loopgraven waarin ze zich nu hebben genesteld.
Slotsom
Waarom is dit van belang? Allereerst omdat een democratie niet gebaat is bij een voortdurende polariserende patstelling. Ten tweede omdat dit onbedoeld zwangere vrouwen en hun ongeboren kinderen zeker niet gaat helpen. Ten slotte omdat een prolife-argumentatie die tegenstanders niet in het minst overtuigt noch aan het denken zet, de loper uitrolt voor het voorstel van Macron om van abortus een grondrecht te maken. En dan geraken we veel verder van huis.
Tot slot een paar vragen om op door te denken: